پەڤچوونێن ل رۆژئاڤا د چلەیا 2026ێ دە روویداین، نیقاشەکا پرئالی ل سەر واتە و رێچا تێکۆشینا نەتەوەیی یا کورد کا بەر ب کو ڤە دچە، دەرخست ھۆلێ. رۆژئاڤا نە تەنێ ژ بۆ ھەموو کوردان، لێ د ھەمان دەمێ دە ژ بۆ رۆژھلاتا ناڤین و ھەتا جیھانێ ژی خوە وەکی مۆدەلەک پێشکێش کر. ل رۆژئاڤا، پەرگالەک پارالێل لگەل پارادیگمایا دەمۆکراتیک-ئیکۆلۆژیک-رزگاریا زایەندی یا عەڤدللا ئۆجالان رە ھاتە ئاڤاکرن، کو تێگەھێن وەکی مۆدەرنیتەیا دەمۆکراتیک، نەتەوەیا دەمۆکراتیک، کۆنفەدەرالیزما دەمۆکراتیک، رێخستنا دژە دەولەت و براتیا گەلان دحەوینە. ئەڤ پەرگال ب رێیا سەپاندنێن پراکتیکی یێن وەکی کانتۆن و خوەسەریا دەمۆکراتیک ھاتە بجیھانین.

قادێن سەپاندنا پارادیگمایا ئۆجالان

پشتی کو ئۆجالان د سالا 1999ێ دە چوویە ترکیێ، گوھوورینەک چێکر، راگھاند کو ئەو تێگەھا بێ دەولەتییێ، ل سەر پەکەکێ، کادرۆیێن وێ و جەماوەرێ ل دۆرا وێ دسەپینیت. پەکەکێ ئەڤ سیستەم ل باکورێ کوردستانێ، ل دەڤەرێن کو ئەو ژێ رە دبێژە ھەرێمێن پاراستنا مەدیا ل باشوورێ کوردستانێ کو ژ بەھدینا ھەتا قەندیلێ درێژ دبن، ل کامپا پەنابەران یا مەخموورێ، و د داویێ دە ل رۆژئاڤا، بجیھ کر. دەما کو مرۆڤ ل ڤان چار دەڤەرێن سەرەکی یێن سەپاندنێ دنێرە، ئەشکەرەیە کو کورد ل ڤان ھەرێمان ژی لگەل وێرانیەک مەزن دژین. ب ھەزاران کەس ل کامپا مەخموورێ وەکی ئاموورەکی بازرگانی تێنە گرتن، مینا سەرمایەیەکێ د دەستێ پەکەکێ و ئۆجالان دە. ژ ئالیێ دن ڤە، باکورێ کوردستانێ ژ 26 سال بەرێ نووکە پتر ئاسیمیلە بوویە؛ تەمەنێ بکارئانینا مادەیێن ھشبەر ل باژارێن کوردان داکەتیە ئاستا دبستانا ناڤین؛ مرۆڤ ژ بەرێ نە بەختەوەرتر و نە ژی ئازادترن؛ و پشتی خەندەکان، شکەستنەک چێبوو، کەسێن سەربخوە یان ئازاد-فکر؛ یێن کو تەسلیمی پەکەکێ نەبن نکارن پێش بکەڤن. ھەرێمێن کو پەکەکە ژێ رە دبێژە ھەرێمێن پاراستنا مەدیایێ ب تەڤاھی رادەستی دەولەتا ترک کرن. ب کورتاسی، پارادیگمایا 26 سالی یا ئۆجالان نە تەنێ ژ بۆ رۆژئاڤا، ژ بۆ ھەمی دەڤەرێن خەباتا پەکەکێ وێرانی ئانیە.

جەرباندنا پارادیگمایێ و دەمۆکراسیێ ل رۆژئاڤا

د راستیێ دە، رەوش ئەڤە بوو، لێ پەکەکە خوەدی ھێزەکا پرۆپاگاندایێ یا مەزنە. وێنەیەک ھات ئافراندن کو تێ دە ئالیێن بژارتە یێن پارادیگمایا ئۆجالان، کو نە ل گۆری راستیێن رۆژھلاتا ناڤین و سیاسەتێ بوون، ب پاکێتان ھاتن کاموفلاژکرن (ڤەشارتن یان گوھەراندنا روویێ خوە یان جلێن خوە داکو نەیێ ناسین یان دیتن). و رۆژئاڤا، ب تایبەتی، ژ بۆ ڤێ یەکێ بوو ناڤەندەک گرینگ. ئەو گھیشت ئاستەکێ کو ھەتا ل باشوورێ کوردستانێ ژی، ھندەک رەوشەنبیر دەرکەتن و گۆتن، “دڤێت ئەم وەکی رۆژئاڤا بهێینە ئاڤاکرن،” و حەیرانیا خوە ژ بۆ سیستەمێ ئانین زمان. ھەتا د دەمەکێ دە ل سلێمانیێ ژی ھەولدانەک ھەبوو کو “خوەسەریا دەمۆکراتیک بهێت راگھاندن.”

د پارادیگمایا ئۆجالان دە، ھەر تێگەھەک ب زێدەکرنا پەیڤا دەمۆکراسیێ ل بەر وێ تێ دانین. لێبەلێ، د راستیێ دە، ل جھێ کو پەکەکە لێ ھەبە، دەمۆکراسی تونە. ل بەرنامەیێن تەلەڤیزیۆنا پەکەکە بنێرن؛ ھەر کەسێ کو بەشدار دبە ئەندامێ پەکەکە یە. و ئەو ھەمی دبێژن کو ئەم تەڤلی ئاختڤانێن بەرییا خوە دبن. دوو رە، ئەو ب ھەڤ رە لگەل داخویانیێن کەجەکێ یان پەکەکێ ل ھەڤ دکن، و پەکەکە و کەجەکە ب گۆتنێن سەرۆکاتیێ ل ھەڤ دکن. یانی، نیقاش تونەیە، فکرێن جودا نینە. تەنێ زنجیرەکا ئیتاعەتێ ھەیە. رۆژئاڤا نیشانەیا ڤێ یەکێ بوو.

تشتێ کو ل رۆژئاڤا پێکھاتی سیستەمەکا “یەک-پارتی، یەک-سەرۆک، یەک-ئایدۆلۆژی” بوو. کەسەکی کو ئۆجالان وەکی سەرۆک نابینە، نکارە ل رۆژئاڤا ببە مامۆستەیێ زانینگەھێ، لێ کەسەکی کو بارزانییان رەخنە دکە دکارە ل دھۆکێ مامۆستە بە.

ل پشت سیستەما دەمۆکراتیکا کو د مەدیایێ دە ل رۆژئاڤا ھاتبوو نیشاندان، سیستەمەک پارالێل ھەبوو کو ژ ھێلا کادرۆیێن پەکەکێ ڤە دھات برێڤەبرن. تەعلیماتێن کو ژ ئیمرالیێ بەر ب قەندیلێ و ژ قەندیلێ بەر ب رۆژئاڤا ڤە دھاتن شاندن، تەنێ ژ ھێلا کەسەکی ژ رایا گشتی ڤە کو وەکی پێشەنگ کار دکر، ل سەر تیڤیێ ژ بۆ رایا گشتی دھاتن راگھاندن. پشترە ئەڤ رەئیە ل سەر گەل دھاتە سەپاندن و بەیعەت کرن. ب کورتاسی، ل رۆژئاڤا سیستەمەک جودا ژ یێن جیھانێ و رۆژھلاتا ناڤین ب گشتی تونەبوو. رۆژئاڤا سیستەمەکی پەکەکێ بوو؛ شاشە کو مرۆڤ وێ سیستەمێ لگەل دەمۆکراسیا ئەورۆپی ژی بەراورد بکە. سیستەما رۆژئاڤا جورەکی سیستەما بەعس یا عەرەب و سیستەما ئایەتوللاھان یا ل ئیرانێ بوو.

مەژیێ مرۆڤان حەز دکە تشتێن نوو بجەربینە؛ چ خوارن، جل، تێگەھ و ھتد. تشتێ نوو دخوازە. ب تایبەتی ل جیھەک وەکی رۆژھلاتا ناڤین، کو ھلبەرینا رەوشەنبیری قەلسە، سیستەما فکری یا ئەکلەکتیک و نە واقعی یا ئۆجالان، کو ژ ئانارشیستێن مینا موڕای بۆکچین ھاتیە بەرھەڤ کرن، لگەل پرۆپاگاندایا بھێز، ل سەر رۆژئاڤا ھات سەپاندن.

دەولەتا ئیراق، ئیران و ترکیێ پشتگری دان پارادیگمایا ئۆجالان

بێ گومان، ھێزا مەدیایێ و پرۆپاگاندایا پەکەکێ د برقاندنا فکرێن ئۆجالان دە رۆلەک لیست. لێ بەلێ ھێزێن کۆلۆنیال ژی پشتگرییا فکرێن ئۆجالان دکرن. ژ بەر کو ڤان دەولەتان، کو ب داگیرکرنا کوردستانێ بۆ سەدسالەکێ خورتتر بووبوون، وان فکرێن ئۆجالان یێن نە کوردستانی بێ زەرەر ددیتن. بۆ نموونە، ئیرانێ پشتگری دا بەلاڤکرنا پارێزنامەیێن ئۆجالان ب فارسی و سۆرانی چاپ بکن. رەژیما شیعەیا ئیراقێ پشتگرییا دارایی دا کۆنفەرانس و سەمینارێن ل سەر فکرێن عەڤدللا ئۆجالان ل بەغدایێ.

ھەلوەستا ترکیەیێ مژارەک پر درێژە. ژ بەر کو، د راستیێ دە، مافێ ئایدۆلۆژیا ئۆجالان عایدی ترکیێیە. بێ شک، چاوا ئۆجالان، کو قەت ئینگلیزی نەزانیبوو، ژ پرتووکێن ئینگلیزی یێن بۆکچن سوود وەرگرت، ب ھەڤکارییا ترکیێ بوو. ژ بەر کو نەتەوەپەرەستیا کورد یا بلندبوویی و خوەستەکا کوردان یا ژ بۆ دەولەتبوونێ دڤێت پێشی ژ ھێلا ئایدۆلۆژیک ڤە هاتبا تێکبرن.

ژ وێ گاڤێ و پێ ڤە، دەرفەت ب ئۆجالان ھات دایین کو دەستپێکێ پەکەکێ و دویف را ژی کوردان بگوھەرینە. پشتی سالا 1999ێ، ئۆجالان کادرۆیێن کو ژ بۆ ئاڤاکرنا کوردستانەکا سەربخوە و یەکگرتی چوونە چیایان بەر ب رێیەکا ئیدەۆلۆژیک یا جوودا ڤە برن. میناک، پرتووکێن ل سەر میتۆلۆژیا ھندی و خوەداوەندێن یەونانی بوون فەرھەنگا کادرۆیێن پەکەکێ. د پەکەکێ دە، کەسەک کو میتۆلۆژیێ نەزانە نەدکاری ببە کادرۆیەک پێشەنک. تەڤگەرا رزگاریا نەتەوەیی یا کورد دەستپێکێ د شەخسێ کادرۆیێن پەکەکێ دە ھاتە قەلسکرن. گاڤ ب گاڤ، کورد ب رێیا میتۆلۆژی و فەلسەفەیێ ژ دۆزا وان یا نەتەوەیی ھاتن دوورخستن.

پارادیگمایا ئۆجالان پرۆژەیا ئاپۆلیتیک (نەسیاسی) و ئۆتۆئاسیمیلاسیۆنا کوردان

ئاپۆلیتیزەبوون د راستیێ دە قوتبوونە ژ دینامیکێن سەرەکی یێن راستیا سیاسی و ژیانا رۆژانە. ژ پەرسپەکتیفا زانستا سیاسی ڤە، “دەپۆلیتیزەکرن” تێ واتەیا دوورخستنا داخوازێن سیاسی یێن نەتەوی ژ ھێز، سەروەری و بریاردانێ دوورخستن و ب پلانێن خەیالی ڤە مژوولکرن. یانی، داخواز تێنە کێمکرن بۆ لھەڤھاتن، ئەنتەگراسیۆن و ڤەگۆتنێ، د داویێ دە دبن سەدەما ئاسیمیلاسیۆن و حەلییانا د ناڤا سیستەما دژمنی دە.

ئەنجامێن دەپۆلیتیزەکرنێ ژ بۆ گەلەکی وەکی کوردان، کو ژ بۆ ھەبوونا خوە تێدکۆشن، ناسنامەیا وان نایێ دەستنیشانکرن، مافێن وان یێن نەتەوەیی ب قانوونی نایێن ناسکرن، بەشەک گرینگ ژ وان د سەدسالا داوی دە ئاسیمیلە بوونە، و ئەردنیگاریا وان ب رێیا گورانکارییا دەمۆگرافک ھاتییە داگیرکرن و ئەنجامێن پر دژوار دەرخستنە ھۆلێ. ب تایبەتی دەپۆلیتیزەکرنا کوردان وەکی تەڤگەرەک جەماوەری و وەکی ئایدۆلۆژیەک سیاسی ب مرن و تونەکرنێ رە ھەڤواتەیە.

مافێ دەولەتبوونێ یێ کوردان و ئۆجالان

ژ پەرسپەکتیفا راست یا سیاسی یا ھەیی، دبە کو نیقاشبار بە کا گەلۆ “نھا کوردان شەرت و مەرجێن ئاڤاکرنا دەولەتەک سەربخوە نینن” و چارەسەریێن دەمکی دکارن وەرن نیقاشکرن. لێبەلێ، پارادیگمایا ئۆجالان ڤێ یەکێ ژی نابێژە. ب راستی، ئۆجالان داخویانیێن وەکی “ھەکە دەولەتەک سەربخوە ل سەر سێنیەکا زێری پێشکێشی مە بکن ژی، ئەم دێ رەد بکن” دایە.

26 سالن، پەکەکە ژ جەماوەرێ خوە رە دبێژە، “دەولەتبوون خرابە؛ پارادیگمایا سەرۆک ئاپۆ ژ دەولەتبوونێ چێترە.” پارادیگمایا ئۆجالان چ دبێژە؟ “رزگاریا ژنان، سیستەما کۆمون، براتیا گەلان، ھتد.” لێبەلێ، دڤێت کورد د وارێن کو بنگەھا سیستەما سیاسی یا جیھانێ پێک تینن دە خوەدی مافێن بنگەھین و وەکی مافێ دیارکرنا خوەسەریێ، مافێ سەروەریێ ل سەر ئاخا خوە، مافێ زمان و چاندا خوە، مافێ ھلبژارتنا شێوەیا خوەیا حکوومەتێ، و مافێن ئابۆری بە.

پەکەکە کوردان وەکی نەتەوەیەکێ پێناسە ناکە و ل دژی ڤێ پێناسەیەک دەردکەڤە. کورد ھەر تشتن، لێ ئەو نە نەتەوەیەکن. گەر ھوون بالا خوە بدنێ، پەکەکە نابێژە “نەتەوەیا کورد”، دبێژە “گەلێ کورد”. یانی، ئەو ھەبوونا نەتەوەیی یا کوردان ئینکار دکە. نھا، سیستەما سیاسی یا جیھانێ ل دۆرا نەتەوە و دەولەتان ئاڤابوویە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەکە ھوون خوەدیێ ڤان ھەر دو تشتان نەبن، ھوون نەکارن د سیستەمێ دە خوە جھ بکن. ژ بەر ڤێ سەدەمێ، ژ بۆ کوردان پەژراندنا تێگەھێن وەکی ئیکۆلۆژی، فیمینیزم و براتیا گەلان مینا کەسەکی برچییە کو د بن گەفا مرنێ دە ھەول ددە فێری رەقسا بالەیێ ببە… ئۆجالان ب ڤی شێوازی سڤکاتیێ ب ەقلێ کوردان دکە.

د ئەنجام دە

ما ئەم دکارین ببێژین کو “پارادیگمایا ئۆجالان ل رۆژئاڤا ئیفلاس کرییە”؟ ژ ڤێ پەرسپەکتیفێ، بەرسڤ دکارە وھا وەرە دایین: پارادیگمایا ئۆجالان ب بنگەھین ل سەر تێکبرنا کوردان ل ھەمبەر سیستەما جیھانی ھاتیە ئاڤاکرن. واتە، پارادیگمایا ئۆجالان پارادیگمایەک ژ بۆ ئیفلاسکرنا سییاسی-ئیداری یا کوردانە. و د راستیێ دە، ئەو بوویە سەدەما تێکچوونا رۆژئاڤا.

وەکی پارادیگما، ئەو د چاڤێ گەلێ کورد دە کەتیە؛ ئەو تێک چوویە. لێبەلێ، ھێژ ژی سیستەمەک ناڤنەتەوەیی یا دژی-کورد ھەیە کو پشتگریێ ددە ڤێ پارادیگمایا وێرانکار. و نە خەلەتە کو مرۆڤ تەخمین بکە کو ئەڤ سیستەم دێ پارادیگمایا ئۆجالان پتر خەملینە-کەملینە و پێشکێشی کوردان بکە. ئەرکا سەرەکی ل ڤر ئەوە کو رەوشەنبیرێن کورد ئەشکەرە بکن کو ئەڤ پارادیگما، ژ بۆ تێکبرنا مافێن نەتەوەیی و کوردان بکە دوڤکێ سیستەمێن داگیرکەر ھاتییە ئاڤا کرن.