پێڤاژۆیا ئاشتیێ یا ئۆجالان و باخچهلی ل رۆژئاڤا ژ ترکیێ بلهزتر پێش دکهڤه !
پێڤاژۆیا ئاشتیێ یا ئۆجالان و باخچهلی ل رۆژئاڤا ژ ترکیێ بلهزتر پێش دکهڤه: سیپان حهمۆ ب ئاوایهکی دۆستانه ب فههیم عیسا، فهرماندارێ داگيرکارێ عهفرینێ ره جڤیا!
نووچهیهک کو دوهـ دهرکهت هۆلێ، ژ گهلهک دهردۆران، د ناڤ ده کوردێن رۆژئاڤا ژی، ب بهرتهکێن توند ره روو ب روو ما. ل گۆری راپۆرێ، فهرماندارێ ههسهدێ سیپان حهمۆ ب لیوا فههیم عیسا، کو بهرپرسیارێ ههرێما باکورێ سووریێ یه، ره جڤیا. سیپان حهمۆ ههڤدیتن ل سهر حهسابێ خوه یێ Xێ راگهاند.
پشتی ڤێ نووچهیێ، ب تایبهتی کوردان ب توندی بهرتهک نیشان دان. سهدهما بهرتهکێ ب رۆلا فههیم عیسا یا بهرێ د ئارتێشا ئازاد یا سووریێ ده ڤه گرێدایی بوو. بهلێ، فههیم عیسا د کۆمکوژیێن ل سهر کورد، عهلهوی و دورزییان ده رۆلهک لیست. ژ بهر ڤێ یهکێ، بهرتهک توند بوون. ههتا دهردۆرێن نێزیکی پهكهكێ ژی رهخنه ل وێنهیێ کرن. لێبهلێ، رهخنهیێن وان ژ ههڤدیتنێ بێتر ل سهر پارڤهکرنا گشتی یا وێنهیێ بوون. ژ بهر کو، ل گۆری وان، پارڤهکرنا وێنهیێ ب ڤی رهنگی وژدانا گهلێ کورد بریندار کر. لێ مهسهله نه ل سهر ههڤدیتنێ ب خوه بوو؟
گهلۆ ئهو ههڤدیتنهک دیپلۆماتیک بوو، یان پێکانینا ستراتهژیا ههرێمی یا ترکیێ یه؟
د سیاسهتێ ده، ب تایبهتی ل رۆژهلاتا ناڤین، شاشه کو مرۆڤ بکهڤه ناڤ سیاسهتا کهرب و کینێ. جڤین دکارن ژ بهر سهدهمێن دیپلۆماتیک و سیاسی چێببن. گهر پارتی بهرژهوهندیێن گهلێن کو ئهو تهمسیل دکن دپارێزن، ئهڤ دکاره د چارچۆڤهیا تێکلیێن دیپلۆماتیک ده وهره فێم کرن. لێبهلێ، ههڤدیتنا د ناڤبهرا فههیم عیسا و فهرماندارێ ههسهدێ سیپان حهمۆ ده ل دهرڤهیی ڤێ چارچۆڤێ یه. ههڤدیتنا د ناڤبهرا حهمۆ و عیسا ده گرینگه ژ بۆ ئهشکهرهکرنا راستیا کو ههڤدیتنێن “پێڤاژۆیێ” یێن د ناڤبهرا عهبدوللا ئۆجالان، باخچهلی و ئهردۆگان ده د راستیێ ده ل سهر پێشیگرتنا ل ستاتۆیا کوردان ل رۆژئاڤا نه. دهما کو فههیم عیسا و سیپان حهمۆ جڤیان، کورد ژ کۆمارا عهرهبی یا سووریێ سهرلێدانا ناسنامهیێ دکرن، و ناسنامهیێن وان وهکی کو ئهو عهرهبن دهاتن نڤیساندن.
ژ بۆ کو ئهم ژ نێز ڤه ل ڤێ مژارێ بنێرن، دڤێ ئهم پێشی فێم بکن کا فههیم عیسا کی یه؟
فههیم عیسا، فهرماندارێ گشتی یێ لیوایا سولتان موراد کی یه؟
ئهو ژ مالباتهکه ترکمهنی یه ژ گوندێ تهل-حهوا، ل ناڤچهیا ئهل-را (چۆبانبهی) یا حهلهبێ. فههیم عیسا ژ گوندێ خوه هات حهلهبێ و دهست ب کارێ پێلاڤچێکهریێ کر. ب تهڤلیبوونا گهلهک کۆمێن توولهیان تێ ناسین، چارهنووسا عیسا ب پێشکهتنێن ل سووریێ ره گوههری. ب ئاڤاکرنا هێزهک ژ ترکمهنێن ل ور ژ ئالیێ ترکیێ ڤه، ئهو پێشی تهڤلی چهتهیێن چهکدار بوو. پشتره ئهو بوو سهرۆکێ لیوایا سولتان موراد، کۆمهک کو ژ ئالیێ ترکیێ ڤه ژ جیهادیستێن ترکمهن هاتیه ئاڤاکرن و پهروهردههیا لهشکهری و فینانسهیا وێ ترک دکن.
لیوایا سولتان مورات خوهدی رابردوویهک پر تاری یه. ئهو ژ ئالیێ ترکیێ ڤه ل لیبیا، نیجهر و قهرهباخێ هاتیه بکارئانین. فهرماندارێ کۆمێ، فههیم عیسا، د پێشهنگیا داگیرکرنا عهفرین ده جهـ گرت. ئهو د ئۆپهراسیۆنا کانیا ئاشتیێ ده ژی ههبوو.
فههیم عیسا ئۆپهراسیۆنێن ئهشرهفیه و شێخ مهقسوود ب رێ ڤه بر
فههیم عیسا و هێزێن چهکدار یێن کو وی رێبهریا وان دکر، د کۆمکوژیا کوردان ده، ههر وها د کۆمکوژیا عهلهویان و ههری داوی ژی د کۆمکوژیا دروزییان یا 2025ان ده بهشدار بوون. یانی، فههیم عیسا و کۆما سولتان موراد خوهدی کریارێن درێژ یێن سووجێن شهرن.
رێخستنێن ناڤنهتهوهیی یا جاڤدێرییا مافێن مرۆڤان (HRW)، ب بهردهوامی کۆمێ ب گرتن و ئیشکهنجهکرنا سڤیلان یا بێسهروبهر، دهستهسهرکرنا ملک و گوههرتنێن دهمۆگرافیک یێن ب زۆرێ، ب تایبهتی ل عهفرین و وارنشینێن کوردان ئهڤ کهسه تاوانبار کرنه. وهکی دن، وهزارهتا خهزینهیێ یا ئهمهریکایێ د سالا 2023ان ده ژ بهر ههمان سهدهمان جهزا ل سهر وێ هێزێ فهرز کر.
یهکیتییا ئهورۆپا و ههر وها بریتانیا د ئادارا 2025ان ده ژ بهر رۆلا وان د کۆمکوژیێن عهلهویان ده جهزا ل سهر وێ پێکهاتهیێ و سهرۆکێ وێ جاسم فهرز کرن.
تووگایا سولتان سلێمان شاه ژ بهر سووجێن کو کرنه ژ ئالیێ یهکیتییا ئهورۆپا، بهلجیکا، فرانسا، مۆناکۆ، ئهمهریکا و بریتانیا ڤه راستی جهزایان تێ. تهڤی ڤێ یهکێ، هێزێن د بن پاراستنا ترکیێ ده نههاتن بهلاڤکرن و وهکی پێکهاته تهڤلی ئارتێشا سووریێ بوون.
د 14ێ نیسانا 2025ان ده، فههیم عیسا وهک جیگرێ وهزیرێ پاراستنێ یێ سووریێ هاته تایینکرن و بوو بهرپرسیارێ باکورێ سووریێ. بارهگهها وی ژی بۆ حهلهبێ هاته ڤهگوهاستن.
د چلهیا 2026ان ده، فههیم عیسا فهرمانداریا هێزێن کو ل دو تاخێن کوردان یێن حهلهبێ، شێخ مهقسوود و ئهشرهفیه، کۆمکوژی پێک ئانین، کر.
تێکلیا د ناڤبهرا فههیم عیسا و دهڤلهت باخچهلی ده؛ تێکلیا د ناڤبهرا عهڤدلا ئۆجالان و سیپان حهمۆ ده
رابردوویا فههیم عیسا ب ڤێ یهکێ تهنێ ب داوی نابه. فههیم عیسا کهسایهتیهک راستهراست دژی کوردانه. وی ل دژی بهلگهیا ب ناڤێ ڤهکرنا کورد یا کو ژ هێلا ئهحمهد شهرع ڤه د 17ێ چلهیا 2026ان ده هاتبوو راگهاندن بهرتهک نیشان دا و ئیستفا کر. پاشێ ب سۆزێن کو ژێ ره هاتنه دایین ڤهگهریا سهر ئهرکا خوه.
تایبهتمهندیهک دن یا فههیم عیسا نێزیکبوونا وی یا ب دهڤلهت باخچهلی ره یه. تێ زانین کو وی د سالا 2023ان ده وی سهردانا دهڤلهت باخچهلی کریه و پر جاران ب تهلهفۆنێ باخچهلی ره ئاخڤییه.
ههر وها تێ زانین کو سیپان حهمۆ کادرۆیهک پهكهكێ یه و ئۆجالان ب کادرۆیێن پهكهكێ یێن ل رۆژئاڤا ره ب تهلهفۆنێ دانووستاندنان دكه. ژ وێنهیێ فههیم عیسا و سیپان حهمۆ، ئهم دکارن بگهیژن وێ ئهنجامێ کو “دهڤلهت باخچهلی و عهڤدلا ئۆجالان زلامێن خوه یێن ل سووریێ ئانینه گهل ههڤ و ئهرکدارکرنه.
رۆژئاڤا هاته رادهستکرن؟
هلوهشینا رهژیما ئهسهد و ههمان دهم ده دهرخستان عهڤدلا ئۆجالان ل سهر دکێ، و دهستپێکرنا ڤێ پێڤاژۆیێ ژ ئالیێ دهولهتا ترکیێ ڤه، ههمی ئارمانج ئهو بوو کو رێ ل بهر کوردان بگرن کو ژ کائۆسا ل رۆژهلاتا ناڤین – ب تایبهتی رۆژئاڤا – تشتهک ب دهست نهخن. ههم ترکان و ههم ژی دهردۆرێن سهربخوه یێن کورد ئهڤ چاڤدێری دوباره کرنه. و ههر کو دهم دهرباس دبه، ئهڤ یهک ههر کو دچه زهلالتر دبه.
سهدهما کو کورد، د دهمهکێ ده کو چاڤێن ههموو جیهانێ ل سهر وان بوون ل سووریێ، لێ مخابن رێڤهبهرییا پهكهكێ ئهو کرن بهرماهییێن ههموو گهلێن دن، بوونه پارسهک کو چهند تاویزان بستینن ئۆجالان ب رێیا کادرۆیێن پهكهكێ یێن ل ور ئیرادهیا کوردان ل رۆژئاڤا شکاند.
د شهر ده، تێکچوون ژی ههیه و لههڤکرن ژی. لێ تشتێ کو ل رۆژئاڤا قهومی نه ئهڤ ئه. تشتێ کو ل رۆژئاڤا قهومی جوانکرن، پهسندان و پێشکێشکرنا وهکی وهلاتهکێ بوو ب دهرهو ل ڤر یا کو ل سهر ماسهیا دانووستاندنان رادهستی عهرهبان هاته کرن.
ئیدیعایا داوی یا ژ ئالیێ دهردۆرێن سهربخوه یێن کورد ڤه کو “رۆژئاڤا نهکهت، رۆژئاڤا ژ هوندر ڤه هاته تێکبرن و تهسلیم کرن” راستیهک کوور د ڤی واری ده ئهشکهره دکه. رۆژئاڤا ب راستی نهکهت؛ گهلێ مه یێ رۆژئاڤا و ب گشتی کوردان ل ههر دهرێ گهلهک تشت کرن دا کو رۆژئاڤا زیندی بهێلن. رۆژئاڤا ل سهر ماسهیا کو ژ هێلا دهولهتا ترک و ئۆجالان ڤه دهاته مهشاندن ده هاته رادهست کرن.
