ئەرکی کۆتایی بافڵ تاڵەبانی: جیاکردنەوەی ناوچەکانی ماددەی 140 لە کوردستان و هاوپەیمانیی پەکەکە ـ یەنەکەی 2014
پرسی کەرکوک و هەڵبژاردنی سەرۆککۆماری عێراق سەرکەوتنێک نییە بۆ یەنەکە بەڵکوو هەمووی بەشێکن لە پیلانێک کە بۆ لەناوبردنی قەوارەی هەرێمی کوردستان داڕێژراوە.
ئەو شیکارییە سیاسییانەی کە دوور بن لە بنەمایەکی مێژوویی، زۆرجار دەرەنجامی ناتەواو و هەڵە بەرهەم دەهێنن. بە تایبەتی لە ناوچەیەکدا بە هاوسەنگیی فرەلایەن و ناسکی وەک ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەوڵدەدەن کە پێشهاتەکانی ئێستا تەنها بە شەرت و مەرجی ئەمڕۆ ڕاڤە بکەن. گرنگە نەک تەنیا دەیەی ڕابردوو، بەڵکو زۆرجار لەوەش زیاتر، دینامیکی مێژوویی و خاڵی وەرچەرخان لەبەرچاو بگیرێت. بە تایبەت کاتێک کە بابەتەکە پەیوەندیی بە کوردەوە هەیە، سەیرکردنی ڕووداوەکان تەنها لە ڕووی ڕووداوەکانی ڕۆژانەوە دەبێتە هۆی دەرئەنجامێکی زۆر هەڵە.
لە مانگی نیساندا دوو خاڵی وەرچەرخانی ناسک بۆ کورد ڕوویدا. یەکەمیان هەڵبژاردنی سەرۆک کۆماری عێراق بوو لە لایەن یەنەکە و عەرەبە ناسیۆنالیستەکان و حەشدی شەعبییەوە و دووەمیشیان ڕادەستکردنی پارێزگاری کەرکووکەوە بوو لەلایەن یەنەکەوە بە تورکمانەکان. هەرچەندە هەندێک بازنە بە ئەنقەست هەوڵ دەدەن ئەم دوو خاڵە وەرچەرخانە وەک سەرکەوتنی یەنەکە و هاوپەیمانی سیاسیی زۆرەملێ وێنا بکەن، بەڵام لە بنەڕەتدا دۆخەکە جیاوازە. ناتوانرێت ئەو دوو خاڵە بە دابڕان لەو چوارچێوەی مێژووییەی کە لە سەرەوە باسمان کرد شیکارییان بۆ بکرێت. دەتوانین بە ئاوڕدانەوەیەکی خێرا لە 15 ساڵی ڕابردوو لە ژێر چەند سەردێڕێکدا ڕووداوەکە زیاتر ڕوون بکەینەوە.
ئایا کێشەکە ڕکابەریی نێوان پارتی و یەکێتییە، یان پیلانێکی ئیقلیمییە؟
ماوەیەکی زۆرە تێڕوانینێکی هەڵە دروست بووە کە کێشە و ململانێ ناوخۆییەکانی هەرێمی کوردستان وەک ململانێی نێوان پەدەکە و یەنەکە دەخرێنەڕوو. دیارە کەسانێک هەن کە دەیانهەوێت ڕێگاچارەی نیازپاکانە بۆ ئەو ململانێیانە بدۆزنەوە، وەک ئەوەی کە “پێویستە پەدەکە هەندێک ئیمتیاز بدات، پێویستە پەدەکە لەگەڵ بافڵ بگاتە ڕێککەوتن”. بەڵام ڕووداوەکان زۆر لەوە جیاوازترن کە دەبیندرێن.
ئەوەی دەگوزەرێت ململانێی دەسەڵات نییە لە نێوان دوو حزبدا، بەڵکوو پیلانێکە بۆ گەمارۆدان و لەناوبردنی کورد لە ناوخۆیدا. لەم خاڵەدا دەبێ بەباشی لە ئەرکی پەکەکە و یەنەکە تێبگەین.
هەوڵدان بۆ ڕێگریکردن لە عێراقێکی کۆنفیدراڵی یان ڕێگریکردن لە عێراقێکی دابەشنەکراو
لە بارودۆخی هەرێمی کوردستاندا، شانسێکی گەورە بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ، یان لانیکەم سیستەمێکی کۆنفیدراڵی کە لە فیدراڵیزم تێدەپەڕێت، لەئارادایە. باشووری کوردستان وەک سیستەمێکی فیدراڵی شێوەی خۆی گرتبوو و لە ڕووی کەڵەکەکردنی سەرمایە و نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکان و هاوسەنگییە ناوچەییەکانەوە گەیشتبووە هێزێک کە سیستەمی فیدراڵیی تێپەڕاندبوو. ئەم دۆخە کە وەک سیستەمێکی نوێ دەرکەوت، لەلایەن هێزەکانی ناوچەکە و بەشێک لە دامودەزگا ڕۆژئاواییەکانەوە بەتایبەتی بەریتانیا، بە مەترسیدار سەیر دەکرا. ئامانجی ئەم هێزانە ئەوە بوو کە ڕێگا نەدەن کورد هەلومەرجی بەهاری عەرەبی بە قازانجی خۆی بەکار بهێنێت، بۆیە بلۆکیان دروست کرد تا لە ناوەوە ڕێگری لە کورد بکەن. بۆ ئەم مەبەستەش یەنەکە و پەکەکە هەڵبژێردران.
ئەم بەرە دژە کوردستانییە، سەرەڕای ململانێ ناوخۆییەکانی خۆیان، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هاوکاریی یەکتریان کرد بۆئەوەی دژایەتی کوردستان بکەن. پڕۆسەی هاوپەیمانیی پەکەکە و یەنەکە و بەکارهێنانیان لە دژی گەشەی کوردستان بە کردەیی لە لایەن ئێرانەوە ڕێکخرابوو، لە کاتێکدا بەریتانیا بە بێ ئەوەی لە سەر زەوی زۆر دیار بێت، پاڵپشتی ئەم پلانە بوو.
یەکخستنی یەنەکە و پەکەکە و ناوچە کێشەلەسەرەکانی کوردستان کە لەژێر چەتری ماددەی 140دان
ئێران، وەک هێزی گارانتۆر، دەترسا کە ناوچەکانی ماددەی 140 بکەونەوە ژێر کۆنترۆڵی هێزە کوردییەکان واتە هێزی پێشمەرگە، بەتایبەت دوای پاشەکشەی هێرشەکانی داعش. واتە ئەو ناوچانەی (مادەی 140) ململانێی نێوان عێراق و کوردستان، بە شێوەیەکی دیفاکتۆ بکەونەوە سەر کوردستان. هەر بۆیە ئێران هەوڵیدا بە جێگیرکردنی پەکەکە لەو ناوچانە ڕێگری لە جموجۆڵی هێزی پێشمەرگە بکات. بۆیە هاوپەیمانییەک لە نێوان یەنەکە و پەکەکە پێویست بوو.
لە دوای ساڵی 1999 یەکێتی و پەکەکە کە دوژمنایەتی یەکتریان دەکرد و لە شەڕی قەندیلدا دەیان کەسیان لەیەکتر کوشت، هەتا ساڵی 2013 پەیوەندییەکی زۆر ئاڵۆزیان پاراست. کادیرانی پەکەکە و لقی باشووری پەکەکە واتە پەچەدەکە (PCHDK)، نەیانتوانی بچنە ناو سلێمانی یان ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی. لە بەهاری ساڵی 2014دا بۆ باشترکردنی دۆخەکە هەنگاویان ناوە. هەندێک کۆبوونەوە لە نێوان بەرپرسانی باڵای یەنەکە و پەکەکە و دەزگای هەواڵگری ئێران، ئیتڵاعات ئەنجامدرا.
یەنەکە بە شێوەیەکی بەرچاو لاواز ببوو و دەسەڵاتی پێشەنگی خۆی لە ناوچەکانیدا تەسلیمی بزووتنەوەی گۆڕان کردبوو. تەنانەت لە سلێمانیش ببووە بە حیزبی دووەم. ئێران بەرنامەیەکی بۆ بەهێزکردنی یەنەکە و هاوپەیمانییەکەی لەگەڵ پەکەکە لە باشوور دەستیپێکرد.
بەکارهێنانی هێرشەکانی داعش وەک بیانوو، پەکەکە لە شنگال و مەخموور جێگیرکرا. پاشان، پلانی سەرەکی لە کەرکووک جێبەجێ کرا. لە ڕاستیدا کەرکووک ناوچەیەک نەبووە کە داعش بە توندی هێرشی کردبێتە سەر و هێرشەکانی سەر کەرکووک بەقەد موسڵ و ناوچەکانی تر بەهێز نەبوون. بەڵام بەهۆی جیۆپۆلەتیکی کەرکوکەوە پەکەکە هێنرایە شارەکە بۆ ئەوەی جێگەی پێشمەرگە بگرێتەوە. ئەو لایەنەی کە لە 9ی ئابی 2014دا پەکەکەی هێنایە کەرکووک، دەوڵەتی ئێران بوو. دەزگای هەواڵگریی ئێرانی ئیتڵاعات، بەناوی قاسم سولەیمانییەوە، لە گوندی دۆڵەتوو، لەگەڵ جەمیل بایک و مستەفا قەرەسو، لەسەر ڕەوانەکردنی هێزی چەکداری پەکەکە بۆ کەرکووک ڕێککەوتن. جگە لە چەند پێکدادانێک، پەکەکە ئەرکێکی دیاریکراوی لە کەرکووک نەبوو. بەڵام ئێران ڕۆڵی پێشەنگی بە پەکەکە بەخشی. لەلایەکەوە ئەو هێزانەی کە ڕاستەوخۆ بە سوپای پاسدارانەوە گرێدرابوون و لەلایەکی دیکەشەوە پەکەکە، خۆی لە کەرکووک جێگیر کرد.
دوای کەرکوک ئەم پڕۆژەیە لە گەرمیان و شنگال جێبەجێ کرا. کەمپی مەخمووریش بەشێک بوو لەو پرۆسەیە. دوای هێرشی داعش، بڕیار بوو کەمپەکە چۆڵ بکرێت و شوێنێکی دیکە لە نزیک هەولێر بدرێت بە خەڵکەکە، بەڵام بە فەرمانی ئێران خەڵکی مەخموور بە زۆر گەڕێندرانەوە بۆ کەمپەکە. تا کۆتایی ساڵی 2014 هێزەکانی پەکەکە خۆیان لە بەشێکی زۆری ئەو ناوچە کوردستانییانەدا جێگیر کردبوو کە بڕیاربوو بە ڕیفراندۆمی نێوان عێراق و هەرێمی کوردستان یەکلایی بکرێنەوە.
لێرەدا کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە هاوپەیمانی نێوان پەکەکە و یەنەکە وەک یەکگرتوویی کورد یان دەستپێشخەرییەکی کوردستانی خرایەڕوو. بەڵام لە بنەڕەتدا هاوپەیمانییەک بوو بۆ لەناوبردنی حکومەتی هەرێمی کوردستان.
هەر ناوچەیەک کە هاوپەیمانی یەنەکە و پەکەکەی تێدا بوو، ڕادەستی عێراق کرا
ئەگەر نەخشەی ئێستا لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، دەبینرێت کە پەکەکە بە جێگیربوونی لەسەر هێڵی خانەقین، گەرمیان، دووزخورماتوو، کەرکووک، مەخموور، مووسڵ و شنگال، دەبینرێت کە لە سەرجەم ناوچەکانی نێوان عێراق و کوردستاندا جێگیر کراوە.
ئەم پرۆسەیە دەکرێ وەک گەمارۆدانی هاوبەشی کوردستان لەلایەن یەنەکە و پەکەکەوە خوێندنەوەی بۆ بکرێت.
ئەگەر لەسەر نەخشە لێکۆڵینەوە لە ساڵەکانی نێوان 2014 بۆ 2025 بکرێت، دەبینرێت یەنەکە و پەکەکە، لە هاوپەیمانی هاوبەشی ساڵی 2014یاندا، وردە وردە هەر ناوچەیەک کە ئەوان کۆنترۆڵیان کردووە، ڕادەستی ڕێژیمی شیعەی عێراق کراوە.
یەکەم نموونەی ئەمەش شنگالە. پەکەکە بە ڕێگری لە هاتنی هێزی پێشمەرگە بۆ ناو شنگال، لە کۆتایی ساڵی 2015دا هێزەکانی خۆی لە شنگال گۆڕی لەژێر ناوی یەبەشەدا بوو بە بەشێک لە میلیشیاکانی حەشدی شەعبی. لە ئێستادا هەرچەندە لە شنگالدا هێزی چەکداری کوردی نییە، بەڵام سوپای عێراق و میلیشیا دڵسۆزەکانی ڕێژیمی شیعەی عێراق هەن.
پڕۆسەی کەرکوک بە ڕیفراندۆمی 2017 دەستی پێکرد. یەنەکە بە ڕێککەوتن لەگەڵ ڕژێمی شیعەی عێراق و ئێران، سەنگەرەکانی لە کەرکووک ڕادەستی سوپای عێراق کرد. بەهەمان شێوە پەکەکەش هێزێکی بەرچاوی لە کەرکووک هەبوو. پەکەکە نزیکەی 150 چەکداری لە سێ کەمپی جیاواز لە کەرکوک جێگیر کردبوو. بەگوێرەی ئەو ڕێککەوتنە، پەکەکە هێزەکانی بۆ مەخموور و سلێمانی کشاندەوە. کەرکووک تەسلیم کرا.
لە 19ی جووتمانگی 2023دا، پەکەکە پێگە ستراتژیکەکانی لە چیای قەرەچووغ لە پشت کەمپی مەخموور ڕادەستی سوپای عێراق کرد.
یەنەکە ویستی کێڵگەی نەوتی کوڵەجۆ لە ناوچەی گەرمیان بداتە عێراق، بەڵام دوای دەستێوەردانی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان، پاشگەزبوویەوە. هەرچەندە ئێستا پەکەکە هەڵوەشاوەتەوە، بەڵام هاوپەیمانی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و یەنەکە بەردەوامیی هەیە. پەکەکە بەرپرسیاری یەکەمی لەدەستدانی بەشێک لە ناوچە کوردستانییەکان و ئەو ڕووداوانەیە کە ڕوویانداوە.
لە کۆتاییدا، هەڵە نییە بڵێین هاوپەیمانیی پەکەکە و یەکێتی کە لە ساڵی 2014 دەستی پێکردووە، بووە هۆی ڕادەستکردنی بەشێک لە ناوچە کوردستانییەکان بە عێراق.
ڕادەستکردنی پارێزگای کەرکوک بە تورکمانەکان، قۆناغی کۆتایی ئەم پرۆسەیە.
لە کەرکووک کێشەکە تەنها ئیداری نییە؛ بەڵکوو ناسنامەی کوردستانیی کەرکووکە
هەندێک بازنە (بەتایبەت پەکەکە و یەنەکە) دەڵێن، “لە هەولێر وەزیرێکی تورکمان هەیە، بۆ نابێت پارێزگارێکی تورکمان لە کەرکوک هەبێت؟” ئەم شرۆڤەیەکی بێ مانایە. چونکە ئەو دووانە یەک شت نین. هەولێر شوێنێکە کە شوناس و پێگەیەکی دیاریکراوی هەیە. لەناو سیستمە کوردستانییەکاندا، هەموو نەتەوە و ئاینیەکان لەخۆدەگرێت و لە سیستمەکەدا هەمووان لەخۆ دەگرێت. لە لایەکی ترەوە کەرکووک شارێکی مشتومڕاوییە و هەوڵدەدرێت کە ناسنامەی کوردستانییەکەی لەناو ببرێت. قبووڵکردنی هەبوونی کەرکووک بەم شێوەیە، لە بازنەی مادەی 140 دەیخاتەدەرەوە. یەکێتی دەیهەوێت ئەم دۆخەی ڕادەستکردنی کەرکووک زۆر بە ئاسایی پیشان بدات.
ئەرکی هاوپەیمانی 12 ساڵەی پەکەکە و یەنەکە کەوا لە سەرەوە باسمان کرد، خۆی لەخۆیدا ئەمە بوو: شنگال کوردستان نییە، کەرکوک کوردستان نییە، مەخموور کوردستان نییە. بە واتایەکی تر ئەم دوو هێزە بە هاوبەشی ناوچە کوردستانییەکانیان ڕادەستی عێراق کردووە. ئەمەیە کە ئێمە پێی دەڵێین لەناوبردنی کورد لەناوخۆیدا.
لەخۆیدا کاتێک کە شەڕ لەگەڵ ئێران دەستی پێکرد، عێراق داوای کشانەوەی پێشمەرگە و حکومەتی هەرێمی کوردستانی لە هەموو ناوچەکانی ماددەی 140دا کرد. بە واتایەکی تر بەشێکی بەرچاو لە ئامانجەکانیان بەدەستهێنا. ئەوان تەنها دەیانەوێت بزووتنەوەی بەرخۆدانی بارزانی ناچار بکەن بکشێنەوە و مەیدانی سیاسەت بۆ ئەوان بمێنێتەوە.
ئەرکی نوێی بافڵ تاڵەبانی چی دەبێت؟
بە ئەگەرێکی زۆرەوە بافڵ تاڵەبانی هەوڵێکی بێ ئەخلاقانەتر دەدات تا بە تێپەڕبوونی کات قەوارەی هەرێمی کوردستان، بچووکتر بکاتەوە.
ئەگەر لەم ڕوانگەیەوە سەیری ڕووداوەکان بکەین مانای ئەم ڕووداوانە زیاتر ڕوون دەبێتەوە. ئەو ئەرکەی بە بافڵ تاڵەبانی سپێردراوە ئێستا دەبێتە ئەرکی تێپەڕاندنی قۆناغی دووەمی ئەو هاوکێشەیەی کە لەسەرەوە باسمان کرد.
دەتوانین ئەرکی لەمەودوای بافڵ تاڵەبانی بەم شێوەیە کورت بکەینەوە: لە دوو ساڵی ڕابردوودا سەرەڕای هەموو ئیمتیازاتەکان، بافڵ تاڵەبانی ڕێگری لە پێکهێنانی حکومەت لە هەرێمی کوردستان کردووە. ئەمە کارێکی بە ئەنقەست بوو و تەنها بڕیاری یەکێتی نەبوو. ئەم دۆخە هەروەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، لە لایەن ئێرانەوە دەستیپێکرد و لەلایەن بەریتانیاشەوە پشتیوانی لێکرا. بە ئەگەرێکی زۆرەوە بە تێپەڕبوونی کات بافڵ تاڵەبانی هەوڵێکی بێ ئەخلاقانەی دیکە دەدات بۆ ئەوەی کە قەوارەی هەرێمی کوردستان لاواز و بچووک بکات.
دوای ئەوەی کە دەکرێ بڵێین سەرجەم دامەزراوە و تاکەکانی کورد لە سلێمانی لەمەیدان وەدەرنران و نەهێشتنی هیچ ئۆپۆزیسیۆنێک، ئامانجی سەرەکی بافڵ تاڵەبانی جیاکردنەوەی سلێمانییە لە هەرێمی کوردستان. واتە دوای ڕادەستکردنی ناوچەکانی ماددەی 140 بە عێراق، ئەمە پڕۆژەیەکە بۆ لەناوبردنی هەرێمی کوردستان لە ناوخۆوە.
پرسی کەرکوک و هەڵبژاردنی سەرۆککۆماری عێراق سەرکەوتن نییە بۆ یەنەکە بەڵکوو هەمووی بەشێکن لە گەمەیەک کە بۆ لەناوبردنی قەوارەی هەرێمی کوردستان داڕێژراوە.
