ئایا کۆماری تورکیا لە بەر دەرگای پرسیاری دانپێدانانە یان پرسیاری بەڕێوەبردندا؟
ئایا دەوڵەتی تورک دەتوانێ دان بە فرە ناسنامەییدا بنێت بەبێ ئەوەی هەست بکا کە زات و جەوهەری خۆی لەدەست دەدات؟
سمکۆ عەبدولعەزیز
هەموو دۆسیە مێژووییەکان بە بێدەنگبوونی تفەنگەکان کۆتاییان نایەت. لە کۆتاییدا چەک تەنها ئامرازێکی ماددییە بۆ کێبڕکێیەکی زۆر قوڵتر. کێبڕکێی ڕاستەقینە ئەوەیە کە بە دەور “واتا”دا دەخولێتەوە: ئێمە کێین؟ چۆن خۆمان دەناسێنین؟ کێ مافی ئەوەی هەیە پێناسەمان بکات؟
لەم ڕوانگەیەوە، لێکۆڵینەوە لە پرسی کورد لە تورکیا لە گۆشەنیگای ئەمنی یان سیاسییەوە، خوێندنەوەیەکی لاواز و ناتەواوە.
ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێت، تەنیا دانوستانی دەوڵەتێک و بزووتنەوەیەکی سیاسی یان چەکداریدا نییە، بەڵکوو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی هێمنانەیە لە نێوان دوو تێڕوانینی جیاواز بۆ خودی هەبوونی سیاسی.
مێژوو فێرمان دەکات کە دەوڵەتەکان دەتوانن شکست بە سوپاکان بهێنن، بەڵام ناتوانن بە ئاسانی شکست بە عەقڵی ئەو خەڵکە بهێنن کە ئەو سوپایەیان دروست کردووە.
بۆیە فەیلەسوفی ئەڵمانی هێگل پێی وابوو جەوهەری مێژوو کێبڕکێ نیە لەسەر دەسەڵات نییە، بەڵکو کێبڕکێیە لەسەر دانپێدانان.
بە وتەی ئەو، مرۆڤ تەنها بە دوای نان و ئاسایشدا ناگەڕێت، بەڵکوو بە دوای دانپێدانان بە ناسنامە و کەرامەتی خۆیدا دەگەڕێت. کاتێک گەڵێک لەم دانپێدانانە بێبەری دەکرێت، دۆزەکە لەناو ناچێت، تەنانەت ئەگەر دیاردە چەکدارییەکانیشی نەمێنن.
لەم ڕوانگەیەوە دەتوانین لە مەینەتی هاوچەرخی کورد تێبگەین.
ئەگەر چەک بە درێژایی سەدان ساڵ توندترین شێوازی دیاریکردنی قەیرانی پێکهێنابێت، ئەوا بۆخۆی قەیرانەکە نەبووە. بەڵکوو قەیرانەکە نەبوونی ڕێککەوتنێکی هاوبەش بووە لەسەر پێناسەکردنی پەیوەندیی نێوان ناسنامەی کورد و دەوڵەتی تورکیادا.
بۆیە پرسیاری ڕاستەقینەی ئەمڕۆ زۆر جیاوازە لەوەی کە میدیاکان وێنای دەکەن:
پرسیارەکە ئەوە نییە: ئایا کێبڕکێ کۆتایی هاتووە؟
بەپێچەوانەوە پرسیارەکە ئەوەیە: ئەو فۆرمەی دانپێدانان کە دوای شەڕ دێت، چۆن دەبێت؟
لێرەدا بە دروستی هەستیارترین ناوچەی دیمەنەکە دەست پێدەکات.
دەوڵەتی مۆدێرن، وەک کۆمەڵناس و زانای سیاسی “بێندێکت ئەندەرسۆن” ڕوونی دەکاتەوە، نەک تەنها لەسەر سنوور و سوپا، بەڵکو لەسەر ئەو شتانە بنیات نراوە کە ئەو ناوی “کۆمەڵگەی خەیاڵی” (Imagined Communities)ی لەسەر دادەنێت. واتە میللەت واقیعێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکوو چیرۆکێکی هاوبەشە کە خەڵک لەسەری کۆکن و باوەڕیان پێی هەیە.
بەڵام چی ڕوودەدات کاتێک دوو چیرۆکی جیاواز لە مێژوو و ناسنامە و یادەوەری لە چوارچێوەی یەک دەوڵەتدا بوونیان هەیە؟
لێرەدا سیاسەت دەسووڕێت و دەبێتە کێبڕکێ لەسەر گێڕانەوە و چیرۆک.
لەم خاڵەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت کە دانوستانەکانی ئێستا، لە ناو بەنداوی ڕاستەقینەی خۆیاندان.
بەشێک لە دامەزراوەی تورکیا هەوڵ دەدات بە تێکەڵکردن و تواندنەوەی کورد لە ناو چوارچێوەی ئێستای کۆماری توکیادا، کۆتایی بە کێبڕکێیەکان بهێنێت. بەڵام بەشێکی زۆر لە هۆشیاریی نەتەوەیی کورد وەهای دەبینێت کە مەسەلەکە تەنها پەیوەندیی بە تێکەڵکردنەوە نییە، بەڵکوو بەستراوەتەوە بە دانپێدانان بە یەکترەوە لە نیوان دوو ناسنامەدا کە ماوەی سەدەیەکە لە گرژی و ئاڵۆزی و خراپ لێکتێگەیشتن و کێبڕکێدا دەژین.
ئەمەیە کە دانوستانەکان خاو دەکاتەوە.
چونکە چیتر ناکۆکی لەسەر وەستاندنی شەڕ نییە، بەڵکوو لەسەر مانای ئەوەیە کە پاش شەڕ دێت.
فەیلەسوفی فەرەنسی “میشێل فۆکۆ” گوتوویەتی: دەسەڵات تەنها لە ڕێگای هێزی دەستبەجێیەوە کارناکات، بەڵکوو بە ڕێگای توانای لەسەر پێناسەکردنی شتەکان و دروستکردنی ماناکان کار دەکات.
لەم ڕوانگەیەوە، کێبڕکێی هەرە قووڵ لەسەر ئەوە نییە کە کێ چەکی لەدەستدایە، بەڵکوو لەسەر ئەوەیە کێ مافی ئەوەی هەیە ناو لەسەر واقیع دابنێت.
ئایا کورد لە خەیاڵی سیاسی نوێدا “نەتەوە”یە یان “پێکهاتە”یە؟
ئایا دۆزەکە “پرسی نەتەوەیەک”ـە یان “مومارسەیەکی هاووڵاتیبوون”ـە؟
ئایا ئەوەی داوادەکرێت، چارەسەرێکی سیاسییە بۆ پرسێکی مێژوویی، یان ئیدارەدانی تەکنیکییە بۆ کێشەیەکی کۆمەڵایەتی؟
هەرچەندە ئەم پرسیارانە ڕەنگە تیۆریک دەرکەون، بەڵام لە ڕاستیدا جەوهەری ئەو شەڕەن کە ئەمڕۆ دەکرێت.
بەڵام هەروەک “فریدریش نیچە” هۆشداری دەدا لە سەردەمێکی زۆر مەترسیدارتر، کاتێک کە کۆمەڵگاکان یادەوەری مێژوویی خۆیان لەدەست دەدەن و دروستکەرانی مێژوو دەگۆڕن بۆ بابەتێکی سادە لە ناو مێژووی نەتەوەیەکی دیکەدا، هەندێکی دی لە ئەوانی دروست دەکەن.
دۆز ئەو کاتە نامرێت کە لە ڕووی سەربازییەوە تێکدەشکێت، بەڵکوو کاتێک دەتوانێت بمرێت کە توانای ڕوونکردنەوەی خۆی لەدەست بدات.
بۆیە گەورەترین تەحەدای بەردەم کورد نە چەکە و نە ئاشتییە، بەڵکوو پاراستنی ئەو مانایەیە کە خودی ئاشتی لەبەر ئەو بووە بە زەروورەتێک.
ڕەنگە ئەوەی ئەمڕۆ ڕوودەدات یەکێک لە گرنگترین وەرچەرخانە فیکرییەکان لە مێژووی کۆماری تورکیای مۆدێرندا بێت.
چونکە ئەو کۆمارە کە زیاتر لە سەدەیەک لەمەوبەر لەسەر چیرۆکێکی نەتەوەیی ناوەندیی دامەزرا، ئێستا خۆی لەبەردەم پرسیارێکدا دەبینێتەوە کە نەوەکانی پێشوو نەیانتوانی وەڵامێکی بنەڕەتی و یەکلاکەرەوەی پێبدەنەوە:
ئایا دەوڵەت دەتوانێت دان بە فرە ناسنامەییدا بنێت بەبێ ئەوەی هەست بکات کە زات و جەوهەری خۆی لەدەست دەدات؟
لە لایەکی ترەوە ئایا شوناسی کورد دەتوانێت بچێتە قۆناغێکی نوێی پێکەوەژیانەوە بەبێ ئەوەی هەست بەوە بکات کە هەڵوەشاوەتەوە و یادەوەرییەکەی (Correction) لەدەست داوە؟
لێرەدا، بە وردی، جەوهەری فەلسەفی بابەتەکە بەدیار دەکەوێت.
ئەو کێبڕکێیە ڕۆژێک بە چەک دەستیپێکرد، بەڵام بە چەک کۆتایی نایەت.
ئەو ئاشتییەی کە هەمووان هیوای دەخوازن، کۆتایی چیرۆکەکە نابێت، بەڵکوو سەرەتای بابەتێکی ئاڵۆزتر دەبێت.
