سالا 1997ێ یە، جیھ شامە. زلامەکی 45 سالی روویێ وی سۆر، سمبێلێن وی بۆق و د سەر ئەنیا وی خوێدان د حەرکی وھا دئاخڤی: “سەرۆکێ من، ھەر تم ئەز ڤێ پرسێ ژ خوە دکم؛ ‘دڤێ چاوا بمرم’. من بالا خوە دا سەر پرسا کا ئەز چاوا بمرم، نە کو ئەز چاوا بژیم. من مرن ژ ژیانێ گرینگتر دیت. کا ئەزێ چاوا بمرم پرسەک بوو کو ھەر گاڤ مەژیکێ من مەشغوول دکر.”کەسێ کو ئەڤ گۆتن د کر یەک ژ کادرۆیێن دامەزرینەرێن پەکەکێ یێ ب ناڤێ عەلی حەیدار قەیتان بوو کو د ناڤا پەکەکێ دا ب ناڤێ «فوئاد دێرسم» تێ ناسکرن. د سەر ڤان گۆتنان را 25 سال دەرباس بوون و ئەم نھا دپرسین عەلی حەیدەر قەیتان ل کو و چاوا مریە؟

شۆلیبوونا مرنا وی مرۆڤێ کو دگۆت “ئەز چاوا بمرم؟” ب راستی ژی تراژدیەکە. و ھەر وەھا تراژدیەک مەزنتر ژی ئەوە کەسێ کو ژ دامەزرینەرێن وێ تەڤگەرێ یە و ژ سالا 1973یێ و هێرڤە، ئەڤە 50 سالن د ناڤا ڤێ رێخستنێ دا، لێ رێخستنا وی ئاڤا کری مرنا وی، راڤە ناکە. ل سەر مرنا وی مژ و مورانەک مەزن ھەیە. ئیجار چ ھات سەرێ عەلی حەیدەر قەیتان؟

ژ سالا 2019 و ڤر ڤە وندایە

قەیتان کەسەکە کو د وارێ نڤیسکی، وێژەیی و فکری دا کەدەکا مەزن دایە پەکەکێ. ب تایبەتی ب گۆتار و ئاخافتنێن خوە یێن د چاپەمەنیێ دا خەتا پەکەکێ دەرباسی ناڤا جەماوەری دکر. ھەر وھا د ناڤا پەکەکێ دا د خەباتێن ئاژاوەگیریێ و پرۆپاگاندا و پەروەردەکرنا کارمەندان دا جھەکی بەرز ھەبوو. لێ قەیتان ژ داویا سالا 2018ێ و ڤر ڤە نەھاتیە دیتن. چاپەمەنیا پەکەکێ ھەری داوی  د نەورۆزا 2020ێ دا ئاخافتنا قەیتان وەشاند. لێبەلێ، د لێکۆلینا مە دا، مە دیت کو ئەو وێنە و ئاخفتنیێن سالا 2015ێ دا ھاتنە کشاندن بوون. ل ئالیێ دن دەولەتا ترک ھەر سال گەلەک جاران نووچەیا کوشتنا عەلی حەیدەر قەیتان د جۆتمەھا 2019 دا ژ نوو ڤە بەلاڤ دکە. ل ئالیێ دن پەکەکە دەنگێ خوە ناکە.

جەمیل بایک گۆتە مالباتا قەیتان: “ئەم ئێعلان ناکن، ھوون بخوازن دکارن ئێعلان بکن”.

دەما کو د سالا 2020ێ دا نووچەیا کوشتنا قەیتان کو یەک ژ ناڤێن ھەری پێش یێن پەکەکێ و یەک ژ ھەڤالێن ئۆجالان یێ دەسپێکێ یە، د چاپەمەنیا ترکیێ دا جھ گرت، مالباتا وی ژی ژ بۆ ئاگاھیێن ل سەر وی پشتراست بکە سەرلێدان ل رێخستنا پەکەکێ یا ل ئەورۆپایێ کر، لێ بەلێ چ ئەنجام ژ ڤێ سەرلێدانێ نەدەرکەت.

قاسی کو مە بھیستی خویشکا عەلی حەیدەر «فەریدە قەیتان» یا کو ب ناڤێ «دەنیز» ل ئەورۆپایێ دژی، ژ ئەورۆپایێ ب بالافرێ چوویە سلێمانیێ. ل سلێمانییێ دەستپێکێ لگەل سەرکردەیێن پەکەکێ یێن وەکە «فاتما ئادر و بەسێ ئەرزنجان» دا ھەڤدیتن کر و گۆت کو “ئەو دخوازە برایێ خوە ببینە”. وان نەکاری خوشکا قەیتان رازی بکن و ئەڤ مژار برن با جەمیل بایک. جەمیل بایک و کۆمەک ژ ئەندامێن رێڤەبەریێ لگەل فەریدە قەیتان دا ئاخڤین. جەمیل بایک گۆت، “ھەڤال فوئاد شەھید بوو، لێ ئەم راناگەھینن، ئەگەر ھوون وەکە مالباتا وی بخوازن ھوون دکارن ب ناڤێ خوە راگەھینن”.

ل ڤر گومان دەست پێ دکە. دەولەتا ترک دزانە کو قەیتان نە ساخە، مالباتا وی ژی دزانە، پێکھاتە و رێڤەبەریا پەکەکێ ژی دزانە، پرانیا ئالیگرێن پەکەکێ ژی دزانن. لێ کەس دەرناکەڤە و نابێژە، ئەڤ کەس چما و چاوا مر، گۆرا وی ل کیڤەیە؟ د بە کو قەیتان هەست ب داویا ژینا خوە کربوو و لۆما دگۆت، “دڤێ چاوا بمرم؟” د ڤێ هەستا خوە دا ژی نەحەق نەبوو.

عەلی حەیدەر قەیتان چاوا ھاتە دین کرن؟

قەیتان ب مەھان بەری کو بمرە یان ژی بهێتە کوشتن، د شکەفتەکێ دا ھاتە ھشتن، دەست و سەرێ خوە ل کەڤران ددا و دگریا.

بێی کو مرۆڤ چیرۆکا ژیانا وی یا د ناڤا پەکەکێ دا ڤەگێرە، مرۆڤ نکارە ببێژە کا قەیتان چما د وێ شکەفتێ دا دگریا. قەیتان د ژیانا خوە یا 50 سالی یا د ناڤا پەکەکێ دا شکەستن و تراڤمایێن “برینێن رووحی” مەزن دیتن. ھەر تم دھات تاوانبارکرن، ھەر تم ژێ دھات خواستن کو خوە ژ نووڤە ئیسپات بکە. عەلی حەیدەر قەیتان ھێدی ھێدی ھاتە دین کرن.

عەلی حەیدەر قەیتان ئەڤیندارێ کەسیرە یلدرم (فاتما) ھەڤژینا ئۆجالان بوو. لێ ئۆجالان ئەو ژ عەلی حەیدەر قەیتان گرت. و ھەر تم ئۆجالان، قەیتان شەرمەزار دکر و دگۆت، “پر چوویە زۆرا تە کو ژنەکا عەلەوی تو هەلنەبژارتی.” قەیتان ب دەستوورا پەکەکێ لگەل جەمیلە مەرکت (سەحەر)ێ دا زەوجی. ئۆجالان ڤێ جارێ ژی عەلی حەیدەر قەیتان ژ بەر پەیوەندیێن وی یێن لگەل ھەڤژینا وی دا کرە ئارمانج و خستە بن زەختەکا دەرۆنی.

پەکەکە؛ مرۆڤان دکەتە رۆبۆت، لەورا کەسێن د ناڤا پەکەکێ دا خواستەک، حەز، ژێھاتیبوون، پێشەرۆژ، مالبات و پاشەرۆژا خوە ئینکار دکن. ل ڤر ل سەر قەیتان ژی ئەڤ شەرێ دەرۆنی ھاتە مەشاندن. تشتا کو قەیتان د ژیانێ دا ھەری زێدە دخواست ئەو بوو کو ببیتە خوەدی زارۆک. ژنا وی جەمیلە (سەحەر) دوجانی بوو. لێ ئەڤ تشتە ژ قەیتان رە ھاتە گۆتن: “مەزلووم، کەمال د زندانێ دا ل بەر خوە ددن، ھوون دفکرن کو دێ ژنا وە هێتە ڤێرە، ئەڤینداریێ دێ کەن و پێشەرۆژا خوە ئاڤاکەن، ئەڤە ژی بێەخلاقی یە”. قەیتان ژ بۆ کو خوە ژ بۆ ئاپۆ و پەکەکێ ئیسپات بکە ژ ھەر کەسی زێدەتر ئێریشی ھەڤژینا خوە سەحەرێ کر. زارۆکا سەحەرێ ھێژ 7 مەھی ژبەر چوو. قەیتان ژ بۆ کو خوە ژ بۆی پەکەکێ ئیسپات بکە، ئەڤ زارۆک ل کەمپا لۆلانێ ئاڤێت سۆبەیا داران دا و شەوتاند.  و گۆت “ئەز ژ گونەھێن خوە پاقژ بووم”.

سەحەر ل لۆلانێ ھات گرتن و زولمەکا گران لێ ھاتە کرن. قەیتان ل ھەڤژینا خوە سەحەرێ خوەدی دەرنەکەت و بەرێ خوە دا کریارێن ل سەر وێ ھاتین سەپاندن.  دزانی کو تشتێن ل سەر وێ ھاتنە گۆتن نەراستن، لێ قەیتان ژی ھەمان تشت دوبارە دکر. دەما سەحەرێ دیت کو زلامێ لگەلدا زەوجی بوویە یەکی دن، بوویە دژمن، ھێڤیا خوە وندا کر و ژ پەکەکێ ڤەقەتیا.

قەیتان یەکەم کەسە کو درووشما “بژی سەرۆک ئاپۆ” قێری

پشتی بوویەرا سەحەرێ ئێدی فوئاد نە فوئادێ کەڤن بوو. دەست ژ نڤیساندنا ھەلبەستێ بەردا، دەڤست ژ گۆتنا راستیێ بەردا. تەسلیمی پەکەکێ بوو. ژ بۆ کو خوە ئیسپات بکە ئێریشی ھەر تشتێ کو پەکەکێ ئیشارەت پێد ددا دکر.

دزانی کو خەیالا ئۆجالان ئەوە ببیتە سەرۆکێ یەکانە. ژ بەر ڤێ یەکێ د سالا 1986ێ دا د سێیەمین کۆنگرەیا پەکەکێ دا جارا یەکەم درووشما “بژی سەرۆک ئاپۆ” وی گۆت. تەڤی ڤێ یەکێ ژی قەیتان د وێ کۆنگرەیێ دا ژ پەکەکێ ھات قەوتاندن. رێکرن  ئەورۆپایێ، ھات گرتن، لێ ئەو ھەر تم ل پەکەکێ ڤەگەریا. ب سالان خزمەتا پەکەکێ کر.

گەلۆ ما شۆرەش زارۆکێن خوە دخوە؟

قەیتان خوە، مالباتا خوە، کەسایەتا خوە، خەون و خەیالێن خوە و ژێھاتیا خوە قوربانی پەکەکێ کر. وی ئەڤ یەک نە د ناڤ 4-5 سالان دا، بەلکو ھەما ھەما د نیڤ سەدسالێن ژینا خوە یا ناڤا پەکەکێ دا کر.

دبێژن “شۆرەش زارۆکێن خوە دخوە” وەک کو ژ چیرۆکا قەیتان ژی دهێت فێمکرن “شۆرەش دامەزرینەرێن خوە ژی دخوە.”

د داویا پێڤاژۆیا کو قەیتان تێ دا دەرباس بوویی پشتی سالا 2010ێ ھەم ب پرسگرێکێن تەندورستیێ ھەم ژی ب پرسگرێکێن دەرۆنی رووبروو ببوو. د سازییەکا بێ بەرھەم سازیەکا ب ناڤێ “سازیا سەرۆکاتیێ” دەستھلاتداریا وی ھاتە ژناڤبرن، باندۆرا وی یا سیاسی د ناڤا گەل و رێخستنێ دا ھاتە ژناڤبرن.

 پشترا د سالا 2014ێ دا شاندن رۆژئاڤا. رابردوویا وی، بیرھاتنێن وی، بوویەرێن کو مەجبوور مابوو کو ئەنجام بدەت، مینا سیبەرا وی ل پەی وی دچوون. قەیتان ژ بۆ کو ڤان بیرئانینان ژ بیر بکە زێدەتر وەک ئاپۆجییان تەڤدگەریا و زێدەتر ئێریشی کادرۆیان دکر. لێ ئێشا وی قەت کێم نەدبوو. د دەمێن داوی دا ژ سیستەما ل رۆژئاڤا نەرازی بوو.

د گۆت کو رۆژئاڤا دێ د ڤێ رەوشێ دا ژناڤ چیت. وی بەرێ د پەروەردەیان دا د گۆت “دەولەت ئاڤاکرن خەرابە” لێ ل رۆژئاڤا دیت، ژ بۆ کۆمکرنا دەستھلاتداریێ دڤێت کورد ببن دەولەت. تشتێن کو وی دگۆتن پەکەکە  بێزار دکر.

جەمیل بایک ئەو ڤەخوەندبوو جھێ خوە ل مێرگەپانێ ل سلێمانیێ. دەمەکێ درێژ لگەل وی دا نیقاش کر و گۆتە وی، “تو  ھەر جھێ دچییێ رۆژەڤێن نەباش چێدکەی، تە ئەم خستینە رەوشەکا زەحمەت دا، ئێدی بەسە، ھەقێ تە سێدارەدانە، ئەم ژ تە تشتەکی ھێڤی ناکن، تەنێ بێدەگ روینە خوارێ.

قەیتان ئاقلێ خوە وندا کر

قەیتان ژی فێم کر کو داوییا وی ھاتیە. ژ بەر کو وی پەکەکە ناس دکر. ئەو شاندن شکەفتەکا ل دەڤەرا گارێ. لێ ھوندرێ شکەفتێ ھەم تەندورستی و ھەم ژی دەرۆنێ وی ھێژ پێتر خراب کر. قەیتان وەکە دینا دگەرییا و د گرییا. ئێدی دەرمانێن مسەکن ئەو رحەت نەدکر.

قەیتان، ناڤێ سەحەرێ، مەزلوم دۆگان و ھەڤالێن دن دگۆتن، و جارنا ژی خەبەر دگۆتن ھندەک سەرکردەیێن پەکەکێ.

پەکەکە دترسیا کو رەوشا وی بهێتە بھیستن. یەکینەیەکا کو ژ پاسەوانێن جەمیل بایک پێک دھات شاندن شکەفتێ و خەباتکارێن دن ژ شکەفتێ ھاتن دەرخستن.

قەیتان مەحکوومی مرنێ کرن

قەیتان ژیانا خوە ژ بۆ پەکەکێ تەرخان کر. ب راستی، تەڤاھیا مالباتا وی لگەل وی دا د پێڤاژۆیێن ب ئێش و ئازار دا دەرباس بوون. لێ پەکەکێ قەیتان شاند وێ شکەفتێ کو بمریت. دەرفەتا پەکەکێ ھەبوو کو قەیتان بشینن رۆژئاڤا یان ژی ئەورۆپا چارەسەریا خوە بکەت یان ژی ل ور بژیت، لێ ئێدی ژیانا قەیتان ژ بۆ پەکەکێ مەترسیدار بوو. قەیتان وەکە “سندۆقا رەش” یا پەکەکێ بوو. پەکەکە دترسییا کو ئەو ڤێ سندۆقا رەش ڤەکە. لەوما ژی دخواستن دەملدەست ب شێوازەکێ ژ قەیتان خەلاس ببن. قەیتان رۆژ ب رۆژ خەرابتر دبوو. سەرێ خوە ل دیوارێن شکەفتێ دخست و دقێری. د داویێ دا جەمیل بایک بریارا کوشتنا وی دا.

قەیتان نە ب ئێریشا دەولەتا ترک، قەیتان ب گولـلەیا رێخستنا کو وی دامەزراندی ھاتە کوشتن.

سالڤەگەرا 44ێ یا پەکەکێ، دامەزرینەرێن پەکەکێ ل کو نە؟

پەکەکە 44 سالان بەرێ وەک پارتیەکا فەرمی ھات دامەزراندن. ئەڤە چەند ھەفتەیە خەباتکار و مەدیایا پەکەکێ ب گۆتنا “ئەم جەژنێ پیرۆز دکن” دیرۆکا پەکەکێ پیرۆز دکن. پەکەکە ئیدیعا دکە کو ئەو رێخستنەکا عەدالەتێ، ئازادییێ و وژدانێ یە. وێ دەمێ پرسیار ئەڤەیە؛ دەما کو ھوون دبێژن ئەم بزاڤەکین کو وژدانێ بەلاڤ دکین چما وە دامەزرینەرێ خوە کوشت؟ یێ دامەزرینەرێن خوە بکوژیت دێ چاوا عەدالەتێ دەتە جڤاکا؟

قەیتان ھات کوشتن. پەکەکەیا کو 50 سالان خەبات و تەکۆشینا قەیتان ئیستیسمار کریە، نھا ژی دەرسێن وی یێن بەرێ ل سەر مەدیایا جڤاکی بەلاڤ دکە و ھەلبەستێن وی دخوینە. پەکەکە مریێن خوە ژی ئیستیسمار دکە.

 گەلەک کادرۆیێن پەکەکێ ھەنە کو ب شێوەیەکێ سادە یێ وەھا دفکرن “ئەگەر ئەز ژ پەکەکێ دەرکەڤم ئەز دێ بم خاین، بمرم ئەز دێ بم قەهرەمان”. یێن ھەری زێدە دڤێت ژ ژیانا قەیتان ئەنجامان دەرخینن کادرۆیێن پەکەکێ ب خوە نە.

قەیتان ژ خوە دپرسی “ئەز چاوا بمرم؟”. مخابن، ئەو ب ئاوایێ ھەری خراب مر. نھا ناڤێ عەلی حەیدەر قەیتان ژی د لیستەیا پەکەکێ دایە کو دەما پێویست بکەت دێ مرنا وی هێتە ئاشکەراکرن. دەما کو جەمیل بایک، دوران کالکان، مراد قەرایلان و مستەفا قەراسوو پێویست دیت دێ ب دو پەیڤان مرنا دامەزرێنرێ خوە راگەهینن.

دڤێت کەسەک دەرکەڤیت و پرتوکەکێ بنڤیسیت کو ناڤێ وێ ئەڤە بیت: “تراژدیا ژیان و مرنا عەلی حەیدەر قەیتان”.