ئەڤ دامەزراندنا فەرمی مەراسیمەک بوو ژ بۆ بدەستخستنا ناسنامەیا پارتیێ د قادا سیاسی یا کوردی دە و بناڤکرنا کۆما کو ژ سالا 1975ێ ڤە ب ئاوایەکی نەناس هەبوو.
ترکیێ سالێن 1970ی ب تەڤگەرا ئاكتیڤا سیاسی و جڤاکی یا نفشا جوانێن شۆرەشگەر یا 1968ێ پێشوازی کر. ل ترکیەیێ ب دەهان رێخستنێن چەپ هاتن ئاڤاکرن. لێبەلێ ئارمانجا سیاسی یا ڤێ پێلا شۆرەشگەری گوهەراندنا رژێما کەمالیست نەبوو. هەتا وان ئیدیعا دکرن کو رژێما هەیی ژ خەتا کەمالیزمێ دوور کەتیە و ژ بۆ ڤەگەراندنا وێ ل سەر خەتا مستەفا کەمال تێدکۆشین. ژ بەر ڤێ یەکێ دەنیز گەزمیش و هەڤالێن وی مەشا “ئاتا” یا ژ سامسوونێ هەتا ئەنقەرەیێ ئۆرگانیزە کرن. تەڤگەرێن شۆرەشگەرێن چەپ یێن ل ترکیەیێ د ناڤا تەڤلهەڤیەکە جددی یا سیاسی و رەوشەنبیری دە بوون. دەولەتا ترک ب هشمەندی کوورکرنا ڤێ تەڤلیهەڤیا خەتا ئیدۆلۆژیک، رێبەرتی و ئارمانجا سیاسی، ستراتەژیا چەوساندنا تەڤگەرا سیاسی یا کورد کو ژ خوە رە خەتەرناک ددیت، ب جهـ ئانی.
باکورێ کوردستانێ پشتی سەرهلدانێن شێخ سه‌عید، ئاگری، ساسۆن و دێرسمێ هەما بێژە کەتبوو ناڤا بێدەنگییا مرنێ. هه‌رچه‌ند کو هنه‌ك رەوشەنبیرێن کورد هەولدانێن بچووک کرن ژی، لێ ئەڤ هەولدان ژ دیارکرنا پرسگرێکێ دوور بوون. لێ گەشەدانێن کو ڤێ ئاخا مری یا ل سەر باکورێ کوردستانێ راکە، ل باشوورێ کوردستانێ دەست پێ کرنە.
شۆرەشا ئیلۆنێ کو د سالا 1961ێ دە د بن سەرۆکاتیا نەمر مەلا مستەفا بارزانی دە دەست پێ کر، ل هەرچار پارچەیێن کوردستانێ بوو سەدەما شیاربوونەکە نەتەوەیی یا مەزن. ڤێ تەڤگەرا نەتەوەیی یا مللی باندۆرا دۆمینۆیێ نیشان دا و ل باکورێ کوردستانێ پرسگرێکا نەتەوی دەرخستە قۆناغا نیقاش و رێخستنکرنێ. ئەم دکارن ببێژن کو په‌ده‌كه-تركیه د سالا 1965ێ دا ب رۆناهییا شۆرەشا سیاسی یا چەکداری یا ل باشوور هاتیە ئاڤاکرن. تەرۆرکرنا سەرۆکێ پارتیێ فائق بۆچاک پشتی دامەزراندنا پارتیێ، جینایەتەکا سیاسی بوو کو ژ ئالیێ دەولەتا ترک ڤە ژ بۆ كو نەهێلە شۆرەشا ئیلۆنێ ل باکورێ کوردستانێ بەلاڤ ببە، هاتیە پلانکرن. بێ شک ئارمانجا ڤێ کوشتنێ ئەو بوو کو تەڤگەرا نەتەوەیی یا ل باکور بێ رێبەر بهێلە. لێ دەولەتا ترک باش دزانیبوو کو ب جینایەتەکا سیاسی نکارە پێشیا ڤێ پێڤاژۆیێ بگرە.
پەیمانا ئۆتۆنۆمیێ یا ل باشوورێ کوردستانێ یا 11ێ ئادارا 1970ێ، وەکە بەرهەما شۆرەشا ئیلۆنێ، پشتی کۆمارا کوردستانا ماهابادێ دەستکەفتا هەری مەزن یا کوردان بوو. ڤێ دەستکەفتیا دیرۆکی ل پارچەیێن دن ژی تەڤگەرێن نەتەوی ئاکتیڤ کرن. ژ بەر کو تەڤگەرێن کوردستانێ بارەگەهێن خوە یێن سیاسی – لەشکەری، دەرباسی باشوورێ کوردستانێ کرن. ترکیە ژ بەر ڤێ رەوشێ گەلەکی نەرحەت بوو. خەباتێن د. شڤان و هەڤالێن وی ژی د ڤێ چارچووڤێ دە پێش کەتنە.
شۆرەشا ئیلۆنێ ژ بۆ پێلا شۆرەشگەری یا نفشێ 1968ێ ل ترکیەیێ پەناگەهەک نەتەوی یا کورد ل باشوور ئاڤا کر. شێوەیێ شەرێ پێشمەرگە هێڤیا رزگاریخوازییا کوردان زیندی کر. ب تایبەتی «پەیمانا ئۆتۆنۆمییا کورد» یا سالا 1970ی دیاردەیا «جوداخوازییا کورد» کو ژ بۆ دەولەتا ترک هێزا هەری خەتەرناکە، ئانی رۆژەڤێ. دەولەتا ترک پلان دکر کو چەپگریێ وەک راوەستگەهەکا ئەولەهیێ بکار بینە دا کو هەست و رامانا نەتەوەیی یا کوردی پێش نەکەڤە. ب ڤێ ئارمانجێ دەولەتا ترک ب ئاوایەکی پلانکری فکرێن چەپگریێ د ناڤا جوانێن کوردان دا بەلاڤدکرن. هەر چەند کوردەکی چەپ داخوازا«ماف، حقووق، وەکهەڤی، عەدالەتێ» بکە ژی، هەتا کو کوردایەتیێ نەکە ئەو بێ زیانه. یا کو دەولەت دترساند ئحتیمالا کو شیاربوونا نەتەوی و ستاتویا خوەسەرییا ل باشوور دەرباسی باکور ببە. دڤیابوو ب هەر ئاوایی پێشی ل ڤێ پێلا نەتەوی – مللی هاتبا گرتن.
رەوشا باشوورێ کوردستانێ یا ئەردنیگاری، جڤاکی و چاندی و گرێدانا وێ گەشەدانێن سیاسی – لەشکەری یێن باشوور بلەز و بەز باندۆرا خوە ل باکوور ژی دکر. دەولەتا ترک ژ بۆ پێشی ل ڤێ بگرە په‌نا بۆ رێیێن لەشکەری، سیاسی و گەلەک تەدبیرێن دن بر. ئاقلێ کوورێ دەولەتا ترک ب هشمەندیا کو پرسگرێکا کورد خالا وان یا هەری خەتەرناکە، کەت ناڤا تەڤگەرێ. درەوا “کورد تونە” یا کو دەولەتێ ب سالان ب زۆری ل سەر کوردان فەرز کربوو، ب پەیمانا ئۆتۆنۆمیا کوردان یا ل باشوور ڤالا دەرکەت. دەولەت ب ڤێ یەکێ، ژ بۆ رێلبەرگرتنا هەر رێخستن و سەرهلدانێن کوردان یێن بێ کۆنترۆل ل باکورێ کوردستانێ، دەست ب لێگەرینا فۆرمۆلێن نوو کر.
راگوهەرینا (ترانسفێر) ئۆجالان بۆ قادا سیاسی
باندۆرا شۆرەشا باشوورێ کوردستانێ ئەوقاس مەزن بوو کو دەولەتا ترک ب پاشگوهکرنا وێ نکاریبوو خوە بخاپینە. ژ بەر ڤێ سەدەمێ د دەستپێکا سالێن 1970ێ دە بریار دا کو لێگەرینا خوە ڤەگوهەرە سازوومانەکی رێخستنی، دا کو ڤێ سەرهلدانا نەتەوەیی یا کوردان بشکینە و ژ خەتەریێ دەرخینە. د داویێ دە، دەولەت وەکی ئاختەبۆتانن؛ گەلەک دەست و باسکێن خوە هەنە. ل سەر ڤی لۆژیكی، دەولەتا ترک ستراتەژیەک ژ بۆ ده‌ستنیشانكرنا سەرۆکاتیەکێ ژ بۆ ڤێ سەرهلدانا نەتەوەیی – جڤاکی یا کورد د بن کۆنترۆلا خوە دە پێشبینی کر.
د ئەنجامێ دە، دۆسیایا کو د ئۆدەیا دەولەتا کوور دە ب نیشانا “پڕ ڤەشارتی- نەپەنی” هاتبوو بناڤکرن، ژ بۆ ده‌ستنیشانكرنا “سەرۆکێ” تەڤگەرا سیاسی یا نوو یا کوردی ژ سندۆقێ هات دەرخستن. ب ڤی رەنگی زایینا “سەرۆکاتی” یا عەڤدللا ئۆجالان دەست پێ کر. خۆرتەکی کوردێ ب هشمەند کو ب سالان د مەتبه‌خا دەولەتێ یا بنەعه‌رد، دەزگەهێ «ئاژانسا فکری» یا سەر ب میتێ ڤە خەبتی، بەلاڤۆک بەلاڤ دکرن، پۆسته‌ر د هه‌لاویستن و د هەموو خزمەتێن دەولەتێ ده ئامادە… د دیتنا دەولەتێ دە جهێ پێباوەر کرنێ بوو.
په‌یوه‌ندییا وی یا ل گه‌ل دەردۆرێن نەتەوەپەرەستێن ترک د دەما کو کارمەندێ دائیرەیا تاپۆ و رووپیڤیێ دا، بەشداربوونا وی د سمینار و پلاتفۆرمێن نیقاشێ دە و گەلەک جاران بەشداری کۆنفرانسێن سەرۆکێ سازیا فکری یا گرێدایی میتێ رەفیق کۆرکود، حه‌سه‌ن جەلال گووزەل و فازل کساکوورەک دبوو. ئەڤ یەک بەس بوون کو ئۆجالان دلسۆزییا خوە ل بەر چاڤێ دەولەتێ ئیسپات بکە. رۆژنامەگەر – نڤیسکارێ ترکێ نەتەوەپەرەست عەونی ئۆزگوورەل کو ب خوە شاهدێ وی سەردەمی بوو، د هەڤپەیڤینا کو د 27ێ جۆتمەها 2003ێ دا ل گه‌ل رۆژنامەیا رادیکال Neşe Dûzel کربوو، د دەربارێ ئۆجالان دە وها گۆتبوو:
«تێ بیرا من ئەو گەلەک جاران دچوون ئاژانسا فکری یا کو د ژێرزەمینا ئاڤاهیەکی ل کۆلانا ئیزمیرێ یا باژارێ ئەنقەرەیێ بوو. ئەو خۆرتەکی د تەمەنێ مە دا بوو. دەما ئەز دچووم ئاژانسێ من هەر ده‌م ئەو (ئۆجالان) ل ور ددیت. ئەو خۆرتێ کو من د سالێن 1966-1967ێ دا ل ئاژانسێ د دیت، شکلێ وی ل بەر چاڤێن منە. ب سالان من وێنەیێن عەڤدللا ئۆجالان د مەدیایێ دە دیتن و من دیت کو ئەو پر دشبهه وی ئانكو (ئۆجالان)ێ خۆرت. لێ د سالا 1993ێ دا دەما ئەز ب ئۆجالان رە روو ب روو هاتم، من ژ ئۆجالان پرسی: ل کۆلانا ئیزمیرێ یا باژارێ ئەنقەرەیێ جهەکی ب ناڤێ ئاژانسا فکری هەبوو. دبە کو شاش تێ بیرا من، لێ ژ نیشکه‌كێ ڤە تشتەک هات بیرا من و من وسا هه‌ست کر کو من تو ل ور دیت بووی. ئۆجالان: بەلێ تە راست دیتییە ئەو ئەز بووم، لێ ئەزێ پشتی دەمەکێ ڤێ ژ رایا گشتی رە ڤەبێژم».
نڤیسکار ئوگور مومجو کو ل سەر تێکلیا عەڤدلا ئۆجالان یا ل گه‌ل میتێ لێکۆلین کریە ژی وه‌ها دبێژە: «تەسادوفێن کو د مەئمووریەتا ئۆجالان دە روو ددن: ئۆجالان کو لیسەیا تاپۆ و کاداسترۆیێ قەداندیە، د سالا 1969ێ دا ژ بۆ مدووریەتا دائیره‌یا تاپۆ یا ئامەدێ هات دامه‌زراندن.
ل گەل کو نە مومكینه کو کارمەندێن کو نوو هاتینە وەزیفەدارکرن بەریا دو سالێن خوە ده‌رباس بكه‌ن، بۆ باژارەکێ دن بهێن ڤه‌گوهاستن، لێ عەڤدللا ئۆجالان هێژ سالا خوە یا یەکەم ب داوی نەکری دامه‌زراندنا خوە ڤه‌گوهاسته دائیره‌یا تاپۆیێ یا به‌کرکۆ یا ستەنبۆلێ. پشترە ژ فاکۆلتیا حقووقێ یا ستەنبۆلێ دەرباسی (کو قانوونەن چێنابە) بێ ئەزموون دەرباسی فاکۆلتیا زانستێن سیاسی یا ئەنقەرەیێ بوو. چیرۆکا گرتنا عەڤدللا ئۆجالان و بەردانا وی ژی هەیە. ئۆجالان کو د سالا 1972ێ دا ژ بەر بەلاڤکرنا بالاڤۆکێن كو ژ ئالیێ دۆگو پەرینچەک ڤە هاتبوون نڤیساندن، هاتبوو بنچاڤکرن و وەکە سووچدارێ سەرەکی هاتبوو دیار كرن و دۆزگەرێ لەشکەری خوەست کو ژ بەر سووچێن گرنگ بهێته جەزاکرن. لێبەلێ دۆزگەر ب هشیاریا میتێ ب گۆتنا «مه خەلەتی کر» ئۆجالان بێگونه‌هـ کر”.
ئووگوور مومجوو، ژ بۆ زه‌لالکرنا تێکلیێن ئاپۆ و میتێ ل گه‌ل سەردۆزگەرێ لەشکەری یێ وی سەردەمی باقی تووگ هەڤدیتن کر و ژ بۆ بدەستخستنا وان بەلگەیان ئه‌و گرتبوو. لێ هشێ دەولەتا کوور یا ترک ژ مەره‌قا ڤەکۆلینەریێ یا ئوگور مومجوو مجدتر و دەقیقتر بوو. ئوگوور مومجوو بەریا هەڤدیتنێ ل گه‌ل دۆزگەرێ لەشکەری باقی تووگ بكه‌ت ژ لایێ کەسێن نەدیار ڤە هات قەتلکرن. ئوگوور مومجوو دەما کو خوەستی کولووزێ نەپەنی یێن دەولەتێ ئاشکەرا بکەت، هاتە کوشتن.
